✍️ قدرت‌اله رحیمی

انتشار خبر افزایش میانگین نمرات امتحانات نهایی پایه دوازدهم استان بوشهر از ۹.۶۰ در خرداد ۱۴۰۴، بار دیگر موضوع وضعیت آموزشی استان و جایگاه آن در جدول رتبه‌بندی کشور را به بحث گذاشته است. بی‌تردید، هرگونه افزایش در میانگین نمرات دانش‌آموزان می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده باشد؛ اما پرسش اساسی این است که آیا صرف افزایش میانگین نمرات برای نتیجه‌گیری درباره بهبود کیفیت آموزش‌وپرورش استان کافی است؟
برای پاسخ دقیق به این پرسش، باید فراتر از اعداد و ارقام رفت و شرایط برگزاری امتحانات، تفاوت امکانات مدارس، وضعیت معلمان و فرصت‌های آموزشی دانش‌آموزان را نیز در نظر گرفت.
نخست باید میان بهبود واقعی کیفیت یادگیری و افزایش آماری نمرات تفاوت قائل شد. افزایش میانگین نمرات زمانی می‌تواند نشانه‌ای قابل اتکا از پیشرفت آموزشی باشد که با شواهد دیگری مانند ارتقای سطح یادگیری، بهبود کیفیت تدریس، کاهش افت تحصیلی و افزایش فرصت‌های برابر آموزشی همراه شود. در غیر این صورت، تکیه صرف بر یک شاخص آماری ممکن است تصویری ناقص از وضعیت واقعی آموزش‌وپرورش استان ارائه دهد.
نکته مهم دیگر، تفاوت شرایط مدارس خاص و مدارس عادی است. مدارس خاص، از جمله مدارس نمونه، تیزهوشان و برخی مدارس برخوردار، معمولاً از نظر ترکیب دانش‌آموزان، سطح آمادگی تحصیلی، امکانات آموزشی و برخورداری از حمایت خانواده‌ها شرایط متفاوتی با بسیاری از مدارس عادی دارند. در مقابل، مدارس عادی در مناطق محروم و روستاها ممکن است با کمبود امکانات، دشواری دسترسی به دبیران متخصص، محدودیت منابع کمک‌آموزشی و مشکلات اقتصادی خانواده‌ها مواجه باشند.
بنابراین، مقایسه عملکرد این دو گروه از مدارس، بدون توجه به تفاوت نقطه شروع و امکانات در دسترس، نمی‌تواند معیار کاملاً منصفانه‌ای برای سنجش کیفیت عملکرد آموزشی باشد. مسئله این نیست که موفقیت مدارس خاص را نادیده بگیریم؛ مسئله آن است که ببینیم آموزش‌وپرورش استان برای ارتقای کیفیت مدارس عادی و حمایت از دانش‌آموزانی که از فرصت‌های آموزشی کمتری برخوردارند، چه اقداماتی انجام داده است.
موضوع مهم دیگر، شرایط ویژه برگزاری امتحانات در دوران جنگی و تفاوت امتحانات نهایی با امتحانات داخلی مدارس است. در این شرایط، امتحانات داخلی به‌صورت متمرکز و با برگزاری یکسان در سطح استان انجام نمی‌شد؛ مسئولیت برگزاری این امتحانات بر عهده خود مدارس بود و صرفاً سؤالات در اختیار آن‌ها قرار می‌گرفت. در نتیجه، نحوه اجرا و مدیریت امتحانات داخلی، برخلاف امتحانات نهایی هماهنگ، به شرایط و عملکرد هر مدرسه وابسته بود.
ازاین‌رو، در تحلیل وضعیت آموزشی و مقایسه نمرات مدارس، باید میان امتحانات نهایی هماهنگ و امتحانات داخلی مدارس تفاوت قائل شد. این دو نوع امتحان از نظر شیوه اجرا، نظارت و شرایط برگزاری یکسان نیستند و نباید بدون تفکیک و بررسی دقیق، نتایج آن‌ها را در کنار یکدیگر قرار داد و از آن‌ها نتیجه‌گیری کلی کرد. البته این تفاوت به‌خودی‌خود به معنای پایین‌تر یا بالاتر بودن اعتبار نمرات نیست، بلکه ضرورت بررسی دقیق‌تر شرایط ارزشیابی را نشان می‌دهد.
در چنین وضعیتی، انتظار می‌رود مسئولان آموزش‌وپرورش استان هنگام انتشار و تحلیل آمار، به‌روشنی مشخص کنند که آمار ارائه‌شده مربوط به کدام نوع امتحان است، امتحانات در چه شرایطی برگزار شده‌اند و چه عواملی در تغییر میانگین نمرات نقش داشته‌اند. بدون این توضیحات، ممکن است افزایش یا کاهش نمرات به‌اشتباه به عملکرد مدیران، دبیران یا مدارس نسبت داده شود.
از سوی دیگر، نباید اجازه داد انتشار آمارهای امیدوارکننده، مشکلات ساختاری آموزش‌وپرورش استان را به حاشیه براند. همچنان این پرسش مطرح است که چرا بخشی از مدارس عادی، به‌ویژه در مناطق محروم، برای تأمین امکانات اولیه آموزشی با دشواری روبه‌رو هستند؟ چرا فرصت‌های آموزشی تا این اندازه میان مدارس برخوردار و کم‌برخوردار متفاوت است؟ و چه برنامه‌ای برای حمایت از دبیران و دانش‌آموزانی وجود دارد که با وجود محدودیت‌های فراوان، برای پیشرفت تحصیلی تلاش می‌کنند؟
اگر هدف، ارتقای واقعی جایگاه آموزشی استان بوشهر است، باید از رقابت صرف بر سر رتبه و میانگین نمرات فراتر رفت و به ریشه‌های ضعف آموزشی پرداخت. تقویت مدارس عادی، توزیع عادلانه امکانات، حمایت هدفمند از مدارس مناطق محروم، تأمین دبیران متخصص و ارزیابی دقیق کیفیت یادگیری باید در اولویت قرار گیرد.
در نهایت، افزایش میانگین نمرات می‌تواند مایه امیدواری باشد، اما نباید آن را با حل‌شدن مشکلات آموزش‌وپرورش اشتباه گرفت. برای قضاوت منصفانه درباره عملکرد آموزشی استان، هم باید آمارها را دقیق و شفاف تحلیل کرد، هم تفاوت شرایط امتحانات نهایی و داخلی را در نظر گرفت و هم فاصله امکانات و فرصت‌های آموزشی میان مدارس خاص و عادی را جدی گرفت.
معیار موفقیت آموزش‌وپرورش تنها بالا رفتن میانگین نمرات یا جابه‌جایی چند پله در جدول رتبه‌بندی نیست؛ موفقیت واقعی زمانی رقم می‌خورد که دانش‌آموز یک مدرسه عادی در منطقه محروم نیز، به اندازه دانش‌آموز یک مدرسه برخوردار، از فرصت یادگیری باکیفیت برخوردار باشد.
آموزش‌وپرورش زمانی پیشرفت کرده است که کیفیت آموزش برای همه دانش‌آموزان بهتر شود، نه فقط آمارها زیباتر به نظر برسند.